Standardowy wiek emerytalny, wynoszący 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn, to pierwszy z warunków do uzyskania rolniczego świadczenia emerytalnego. Drugim, często budzącym trudności, jest konieczność posiadania co najmniej 25-letniego stażu ubezpieczeniowego wyłącznie w systemie Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS). Brak odpowiedniego okresu składkowego skutkuje utratą prawa do emerytury rolniczej, a jakakolwiek przerwa w ciągłości ubezpieczenia spowodowana np. czasowym zatrudnieniem poza rolnictwem może znacznie opóźnić moment zakończenia pracy zawodowej.

Dlatego tak ważne jest ścisłe przestrzeganie obowiązku zgłaszania wszelkich zmian do KRUS w terminie 14 dni. Dotyczy to nie tylko sprzedaży czy dzierżawy gospodarstwa rolnego, ale też zmiany jego powierzchni oraz podejmowania jakiejkolwiek działalności zarobkowej, zarówno w kraju, jak i za granicą. W przypadku osób z lukami w stażu ubezpieczeniowym przewidziano pewne udogodnienia. Ponowna rejestracja w KRUS jest możliwa na przykład w trakcie pobierania okresowej renty rolniczej lub po wypracowaniu 12,5 roku stażu, o ile zostaną spełnione dodatkowe wymogi prawne.

W celu zapewnienia sobie spokojnej emerytury konieczna jest systematyczna troska o ciągłość dokumentacji i opłacania składek przez lata pracy w gospodarstwie. Zamiast odkładać temat na ostatnią chwilę, warto z odpowiednim wyprzedzeniem skontaktować się z właściwą placówką KRUS, by przeanalizować swoją historię ubezpieczeniową i upewnić się, że wszystkie formalności są dopełnione.
(rpf) Źródło: KRUS

Nowe regulacje opierają się na art. 7 ust. 3 ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia, co daje ministrom narzędzia do natychmiastowej reakcji w sytuacjach zagrożenia zdrowia publicznego. Zostanie wprowadzona zasada „zero tolerancji” dla substancji uznanych za szczególnie toksyczne, takich jak tiofanat metylowy, karbendazym, benomyl oraz glufosynat. Środki te są obecnie niedopuszczone do stosowania w UE, jednak ich pozostałości wciąż bywają wykrywane w towarach importowanych z krajów trzecich. „Polscy rolnicy nie boją się konkurencji, ale musi się ona opierać na uczciwych i równych zasadach” - podkreśla minister rolnictwa Stefan Krajewski, zaznaczając, że przygotowane rozwiązanie pozwoli skutecznie blokować produkty niespełniające europejskich norm.

Wiceminister zdrowia Katarzyna Kęcka wskazuje na trzy fundamentalne korzyści wynikające z nowych przepisów:
- zwiększenie bezpieczeństwa zdrowotnego,
- ograniczenie ryzyka chorób układu hormonalnego i materiału genetycznego,
- wzrost zaufania konsumentów do polskiego rynku.
Ochrona ta w szczególności obejmie grupy wrażliwe, w tym dzieci i kobiet w ciąży, dla których nawet śladowe ilości zakazanych pestycydów mogą być groźne. Małgorzata Gromadzka, wiceminister rolnictwa, dodaje, że żywność importowana musi bezwzględnie spełniać nasze standardy jakości. „Polska idzie o krok dalej - chcemy, aby substancje zakazane w Unii nie były w ogóle wykrywalne w produktach trafiających do obrotu” - zapowiada.

Polska nie jest osamotniona w swoich działaniach, na podobne kroki zdecydowała się już między innymi Francja, która w 2026 roku wprowadziła zakaz importu żywności zawierającej wybrane niedozwolone substancje. W Polsce regulacje te mają charakter tymczasowy i będą obowiązywać przez najbliższe 12 miesięcy lub do czasu, gdy Unia Europejska wprowadzi jednolite, równie restrykcyjne przepisy dla całej Wspólnoty. Takie podejście wzmacnia pozycję krajowych producentów, jednocześnie zapewniając, że na polskich stołach znajdzie się jedynie żywność najwyższej jakości.
(rpf) Źródło: MRiRW

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi ogłosiło istotne zmiany w interwencji I.10.3, realizowanej w ramach Planu Strategicznego dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027. Najważniejszym elementem reformy jest rezygnacja z obowiązku przedstawiania ofert wykonawców oraz weryfikacji zasadności wyposażenia silosów przez urzędników. W praktyce dla rolników oznacza to znaczne uproszczenie, nie muszą już dostarczać faktur wraz z wnioskiem o płatność, co znacząco skróci czas oceny oraz wypłaty środków. Nowy system pozwala także na dokładniejsze oszacowanie wysokości dopłaty już na etapie planowania, ponieważ zależy ona jedynie od pojemności i rodzaju konstrukcji silosu.

Wsparcie wynosi 1570 zł/t dla silosów bez płyty fundamentowej w przypadku obiektów o pojemności do 20 ton, zaś dla większych (powyżej 100 ton) stawka spada do 630 zł/t. Dla silosów z płytą fundamentową kwoty są wyższe i zaczynają się od 1930 zł/t dla najmniejszych jednostek i sięgają 990 zł/t dla największych konstrukcji. Standaryzacja kosztów niezależnie od lokalizacji sprawia, że system staje się bardziej sprawiedliwy oraz odporny na zmiany rynkowe. Nowe przepisy wejdą w życie już w nadchodzącym naborze, zaplanowanym na okres od 2 września do 1 października 2026 roku. Dzięki temu można oczekiwać szybszej modernizacji gospodarstw i skuteczniejszego wdrażania rozwiązań zmniejszających ryzyko afrykańskiego pomoru świń.
(rpf) Źródło: MRiRW

Najnowszym osiągnięciem grupy kontrolowanej przez luksemburski holding, założony w 2024 roku, jest przejęcie firmy Pearl Valley Eggs z siedzibą w Illinois. Ten amerykański producent, posiadający około 2 miliony kur niosek i zaawansowane zaplecze przetwórcze, stanowi kolejny kluczowy element strategii Ricardo Farii, znanego w branży jako „Król Jaj”. Dzięki tej transakcji łączna liczba kur niosek należących do Global Eggs wzrośnie do imponujących 45 milionów. Pozwala to brazylijskiemu przedsiębiorcy podjąć rywalizację o pozycję światowego lidera z gigantami takimi jak amerykański Cal-Maine czy meksykański Proan.

Należy przypomnieć, że fundamentem amerykańskiej ekspansji było ubiegłoroczne przejęcie Hillandale Farms, czwartego największego producenta jaj w USA, którego hodowla liczy 21 milionów niosek. Nowy właściciel nie zamierza jednak spocząć na laurach i planuje regularnie zwiększać swoje pogłowie o milion kur rocznie. Strategia Farii, zapoczątkowana w 2006 roku wraz z utworzeniem Granja Faria, sięga daleko poza granice Ameryki Północnej. W Europie Global Eggs już zdołało przejąć hiszpańską grupę Hevo oraz znaną markę dystrybucyjną Granja Legaria, osiągając na Półwyspie Iberyjskim możliwości produkcji przekraczające 1,4 miliarda jaj rocznie.

Jak podkreśla sam Ricardo Faria, te inwestycje nie wynikają jedynie z chwilowych okazji rynkowych, ale są częścią długoterminowego planu obejmującego dalszy rozwój na Starym Kontynencie. Grupa nadal prowadzi rozmowy z kolejnymi europejskimi producentami. W kręgu jej zainteresowań znalazł się również urugwajski producent Prodhin, co podkreśla ambitne plany stworzenia globalnego lidera zdolnego do optymalizacji kosztów i logistyki na bezprecedensową skalę.
(rzw) Źródło: kipdip

Jednym z głównych filarów wsparcia dla rolników pozostaje refundacja akcyzy na paliwo rolnicze, na którą w budżecie na 2026 rok przewidziano rekordowe środki w wysokości 2,013 mld zł. Rolnicy będą mogli otrzymać zwrot w wysokości 1,48 zł za każdy litr zakupionego oleju napędowego. Nowe limity finansowe zostały dostosowane do zróżnicowanego charakteru produkcji rolnej:
- 162,80 zł na każdy hektar użytków rolnych,
- 5,92 zł na średnią liczbę świń
- 59,20 zł na dużą jednostkę przeliczeniową (DJP) dla bydła, owiec, kóz i koni.
Co istotne, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi dąży do uproszczenia procedur aplikacyjnych, aby maksymalnie skrócić czas oczekiwania na wypłatę środków.

Równolegle rząd wdraża pakiet „Ceny Paliwa Niżej”, który wprowadza mechanizmy osłonowe bezpośrednio na stacjach paliw. Najważniejsze zmiany obejmują obniżenie stawki VAT na paliwa z 23% do 8% oraz redukcję akcyzy o 29 groszy na litr benzyny i 28 groszy na litr oleju napędowego. Wprowadzono także czasowe regulacje dotyczące maksymalnej ceny paliwa, które mają zabezpieczyć rolników przed gwałtownymi wzrostami cen wywołanymi napiętą sytuacją międzynarodową, w tym kryzysem związanym z blokadą Cieśniny Ormuz. W tym kontekście Polska intensyfikuje współpracę z Komisją Europejską nad inicjatywą „REsource EU”. Plan ten, zaplanowany na II kwartał 2026 roku, ma na celu poprawę dostępności i obniżenie cen nawozów poprzez wspieranie niskoemisyjnej produkcji w ramach Unii Europejskiej.

Działaniom osłonowym towarzyszy wprowadzenie nowego instrumentu finansowego, którego start zaplanowano na drugą połowę 2026 roku. Rolnicy zyskają możliwość korzystania z preferencyjnych kredytów obrotowych z dopłatami do odsetek oraz gwarancjami spłaty, finansowanych ze środków z PROW 2014-2020. Dodatkowo, w odpowiedzi na kryzys irański, prowadzone są zaawansowane prace nad tymczasowymi rozwiązaniami energetycznymi mającymi gwarantować ciągłość dostaw prądu i gazu dla sektora rolno-spożywczego.
(rpf) Źródło: krir

Dlatego przy wyborze nie wystarczy kierować się samym profilem frezów czy średnicą rury. Kluczowe znaczenie mają parametry pracy całego zestawu: moc maszyny, prędkość WOM, moment obrotowy, geometria zaczepienia, długość robocza oraz charakter obciążenia. Eksperci Bondioli Pavesi podkreślają, że wał należy dobierać do rzeczywistych warunków pracy, a nie wyłącznie do teoretycznej zgodności wymiarów.

Od czego zacząć dobór wału?

Podstawą jest porównanie danych po stronie ciągnika i maszyny. Należy sprawdzić prędkość WOM – najczęściej 540 lub 1000 obr./min – typ przyłącza, zapotrzebowanie maszyny na moc oraz warunki, w jakich będzie pracować. Innego wału wymaga rozsiewacz nawozu pracujący stosunkowo równomiernie, a innego prasa, kosiarka bijakowa czy glebogryzarka, gdzie obciążenia są zmienne i często udarowe.

Przed zakupem warto określić:

• prędkość pracy WOM: 540 lub 1000 obr./min,
• moc przenoszoną przez układ, zwykle podawaną w kW,
• typ i rozmiar przyłączy po stronie ciągnika oraz maszyny,
• charakter pracy maszyny: płynny lub udarowy,
• minimalną i maksymalną odległość między WOM a wejściem napędu maszyny.

Dopiero zestawienie tych danych pozwala wybrać wał, który nie tylko pasuje mechanicznie, ale również bezpiecznie przeniesie wymagane obciążenie.

Najczęstszym błędem przy doborze wału WOM jest skupienie się wyłącznie na dopasowaniu końcówek i długości, bez uwzględnienia rzeczywistych warunków pracy maszyny. W praktyce kluczowe są zmienne obciążenia, kąty pracy oraz częstotliwość zmian położenia zestawu. Dlatego zawsze rekomendujemy dobór wału z odpowiednim zapasem momentu obrotowego oraz właściwie dobranym zabezpieczeniem przeciążeniowym. To nie tylko zwiększa trwałość komponentów, ale przede wszystkim chroni przekładnię i cały układ napędowy przed kosztownymi awariami.” - mówi ekspert Bondioli & Pavesi.

Długość wału i zakres płynnej zmiany długości

Jednym z najważniejszych parametrów jest długość wału. Zbyt długi element może dobijać przy podnoszeniu maszyny i uszkodzić przekładnię lub WOM. Zbyt krótki może natomiast rozłączyć się podczas skrętu, pracy na nierównościach albo zmiany położenia maszyny. To jeden z najczęstszych błędów montażowych, który bezpośrednio wpływa na bezpieczeństwo pracy.

Pomiar należy wykonać w rzeczywistym zestawie roboczym, sprawdzając dwa skrajne położenia: najmniejszą i największą odległość między końcówkami napędu. Rury profilowe muszą mieć odpowiedni zapas wsunięcia i wysunięcia, aby zmiana długości odbywała się płynnie także podczas dynamicznej pracy zawieszenia. Nie powinny pracować „na styk”, ponieważ prowadzi to do nadmiernych naprężeń i szybszego zużycia.

Moc, moment obrotowy i prędkość WOM

Sam rozmiar wału nie określa jeszcze jego przydatności. Kluczowy jest moment obrotowy, czyli siła skręcająca działająca w układzie. Przy tej samej mocy maszyny moment przy 540 obr./min będzie wyższy niż przy 1000 obr./min, dlatego prędkość pracy WOM ma bezpośredni wpływ na dobór odpowiedniego modelu.

W maszynach narażonych na nagłe skoki obciążenia warto przewidzieć większy margines bezpieczeństwa. Dotyczy to szczególnie pras, rozdrabniaczy, kosiarek bijakowych czy glebogryzarek. W takich zastosowaniach wał powinien być dobrany nie tylko do mocy nominalnej, ale również do maksymalnych przeciążeń występujących podczas pracy. Przegląd dostępnych wariantów można znaleźć tutaj: https://shop.bondioli-pavesi.com/pl/sections/155.

Typ przegubu i zabezpieczenia

Ważnym elementem doboru jest również typ przegubów. Przy stabilnej pracy i niewielkich kątach załamania wystarczające mogą być standardowe przeguby. Jeśli jednak maszyna pracuje przy większych kątach, często zmienia położenie lub wymaga płynnego przeniesienia napędu podczas nawrotów, lepszym rozwiązaniem będzie wał z przegubem szerokokątnym.

Nie należy pomijać zabezpieczeń przeciążeniowych. Sprzęgła cierne, kołki ścinane czy inne mechanizmy ochronne zabezpieczają przekładnię maszyny przed skutkami nagłego wzrostu obciążenia. Ich zadaniem jest przejęcie przeciążenia lub przerwanie przenoszenia napędu zanim dojdzie do kosztownej awarii. Bondioli Pavesi oferuje rozwiązania, które można dopasować zarówno do mocy maszyny, jak i do charakteru jej pracy.

Eksploatacja ma znaczenie

Nawet najlepiej dobrany wał wymaga prawidłowego montażu i regularnej obsługi. Należy systematycznie smarować krzyżaki oraz profile rurowe i wałki, kontrolować stan osłon, sprawdzać luzy na frezach i unikać długotrwałej pracy pod skrajnym kątem. W przypadku skracania wału trzeba zachować symetrię obu połówek, aby nie zaburzyć jego pracy.

Dobrze dobrany wał WOM powinien pracować równo, bez bicia, nadmiernego hałasu i przegrzewania. Precyzyjny pomiar, analiza obciążenia oraz wybór sprawdzonych komponentów pozwalają uniknąć awarii i zwiększyć trwałość całego układu napędowego. Właśnie dlatego rozwiązania Bondioli Pavesi są dobrym wyborem dla użytkowników, którzy oczekują niezawodności, czytelnych parametrów technicznych i bezpieczeństwa w codziennej pracy.

(rtr) Artykuł sponsorowany

7 maja 2026 roku Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi odpowiedziało na zapytanie Krajowej Rady Izb Rolniczych (KRIR) dotyczące zmiany terminów raportowania transportu zwierząt. Władze resortu wyraziły jednoznaczne stanowisko, podtrzymując obowiązek zgłaszania zamiaru przemieszczenia świń z co najmniej czterodniowym wyprzedzeniem za pośrednictwem systemu teleinformatycznego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR). Według ministerstwa taki czas jest konieczny dla Inspekcji Weterynaryjnej, by mogła przeprowadzić szczegółowe kontrole stanu zdrowia zwierząt oraz ocenić sytuację epizootyczną w danym regionie przed wydaniem zgody na transport.

Resort uznał, że skrócenie tego okresu do jednego dnia, czego domagali się rolnicy, mogłoby istotnie osłabić efektywność działań prewencyjnych i zwiększyć ryzyko rozprzestrzeniania afrykańskiego pomoru świń (ASF), który nadal stanowi jedno z największych wyzwań dla polskiego sektora wieprzowiny. Aktualne przepisy dają hodowcom dwie możliwości organizacji transportu zwierząt, co pozwala na elastyczne dostosowanie działań do specyficznych potrzeb gospodarstw. W ramach trybu tradycyjnego rolnicy zgłaszają transport w ARiMR i są zobowiązani do uzyskania od urzędowego lekarza weterynarii świadectwa zdrowia zwierząt, co wiąże się z dodatkowymi kosztami za wizytę i badania. Alternatywny tryb, bardziej ekonomiczny, umożliwia przewóz świń bez konieczności wystawiania świadectwa zdrowia i opłacania wizyty weterynarza. Wybór tej opcji wymaga jednak zachowania czterodniowego terminu zgłoszenia w systemie ARiMR. Ministerstwo podkreśliło, że rolnicy mogą sami zdecydować, która ścieżka najbardziej odpowiada ich potrzebom czasowym i finansowym.

Niemniej priorytetem pozostaje bezpieczeństwo biologiczne. Stanowisko ministerstwa wskazuje, że w 2026 roku walka z ASF wciąż kształtuje politykę weterynaryjną w Polsce. Choć utrzymanie dłuższego terminu zgłoszeń wymusza na producentach trzody chlewnej bardziej szczegółowe planowanie logistyki, to cena za bezpłatny i mniej papierkowy proces w systemie ARiMR. Stabilizacja sytuacji epizootycznej jest nadrzędnym celem państwa, mającym na celu nie tylko ochronę pojedynczych gospodarstw przed stratami, ale także utrzymanie silnej pozycji polskiej wieprzowiny na rynkach zagranicznych. Rygorystyczne przepisy dotyczące zgłoszeń pozwalają na sprawniejsze zarządzanie kryzysowe i szybką reakcję na potencjalne nowe ogniska choroby.
(rzw) Źródło: krir

To pytanie brzmi logicznie, zwłaszcza w świecie, w którym przyzwyczailiśmy się do standaryzacji, rankingów i „najlepszych rozwiązań”. A jednak biologia pszczoły miodnej konsekwentnie wymyka się tej logice. Nie dlatego, że hodowla jest jeszcze „niedoskonała”, lecz dlatego, że idea jednej idealnej linii pszczół stoi w sprzeczności z samą naturą gatunku Apis mellifera.

Ten artykuł jest próbą uporządkowania tego tematu – bez emocji, bez mitów i bez marketingowych obietnic. To opowieść o tym, dlaczego różnorodność jest siłą pszczół, a dążenie do jednego ideału bywa drogą w ślepy zaułek.

Pszczoła miodna nie jest maszyną produkcyjną

Dlaczego logika przemysłowa nie pasuje do biologii ula

Jednym z najbardziej trwałych błędów w myśleniu o pszczołach jest próba opisania ich językiem właściwym dla techniki i produkcji. W tym ujęciu pszczoła staje się narzędziem, a ul fabryką.

Rodzina pszczela ma „produkować”, linia ma „dawać wyniki”, a każda odchyłka od normy traktowana jest jak usterka systemu.

Taki sposób myślenia jest zrozumiały z perspektywy człowieka, ale całkowicie nieprzystający do biologii pszczoły miodnej.

Maszyna produkcyjna:

• działa według z góry ustalonego schematu,
• powtarza te same czynności w identycznych warunkach,
• reaguje na bodźce w sposób przewidywalny,
• nie zmienia swojej „strategii działania” w zależności od kontekstu. Pszczoła i rodzina pszczela jako całość funkcjonuje dokładnie odwrotnie.

Ul nie jest fabryką, lecz systemem adaptacyjnym

Rodzina pszczela nie ma jednego celu produkcyjnego. Jej nadrzędnym celem biologicznym jest przetrwanie i reprodukcja w zmiennym środowisku. Wszystko inne, w tym produkcja miodu, jest skutkiem ubocznym tej strategii, a nie jej sensem.

W przeciwieństwie do fabryki:

• ul nie działa według stałego planu,
• jego „wydajność” zmienia się z dnia na dzień,
• reakcje na te same bodźce mogą być różne w różnych sezonach.

Rodzina pszczela nie maksymalizuje jednego parametru. Ona optymalizuje wiele zmiennych jednocześnie, często kosztem tego, co z ludzkiej perspektywy wygląda na „efektywność”.

Produkcja miodu to nie cel, lecz strategia zapasowa

W myśleniu maszynowym miód jest produktem końcowym. W biologii pszczół jest on:

• magazynem energii,
• zabezpieczeniem na okresy niedoboru,
• elementem strategii przetrwania zimowego. Rodzina, która:
• gromadzi miód nadmiernie,
• rozwija się zbyt dynamicznie,
• ignoruje równowagę wewnętrzną,

nie jest „wydajna”, lecz biologicznie ryzykowna. W naturalnych warunkach taka strategia często kończy się śmiercią rodziny w kolejnym sezonie.

Dlatego pszczoły nie dążą do maksymalnej produkcji miodu w każdym roku. Dążą do wystarczającej produkcji w danych warunkach.

Maszyna nie zna kompromisów – biologia nimi rządzi

Maszyna może być zaprojektowana tak, by:

• zwiększyć wydajność bez zmiany trwałości,
• poprawić jeden parametr bez kosztów w innym. Organizm żywy tak nie funkcjonuje. Każda cecha ma swój koszt:
• szybki rozwój wymaga dużych nakładów energetycznych,
• wysoka aktywność zwiększa ryzyko chorób,
• intensywna eksploatacja środowiska skraca długość życia.

Pszczoły nie są „nieefektywne”, gdy ograniczają rozwój czy produkcję. One zarządzają ryzykiem biologicznym, którego maszyny nie doświadczają.

Pszczoła reaguje, a nie wykonuje polecenia

Maszyna wykonuje polecenia bez refleksji. Pszczoła:

• reaguje na zapachy,
• zmienia zachowanie w zależności od sygnałów społecznych,
• dostosowuje tempo pracy do warunków zewnętrznych.

Ta reakcja nie jest błędem systemu – jest jego istotą. Rodzina pszczela potrafi:

• ograniczyć loty przy złej pogodzie,
• spowolnić czerwienie przy niedoborach,
• zmienić strukturę wiekową w odpowiedzi na straty.

Dla kogoś myślącego kategoriami produkcji są to „spadki wydajności”. Dla biologii – przejawy inteligentnej adaptacji.

Standaryzacja zabija to, co w pszczole najcenniejsze

Maszyny najlepiej działają w warunkach standaryzacji. Biologia pszczół najlepiej funkcjonuje w warunkach zmienności i różnorodności.

Próba uczynienia pszczół przewidywalnymi jak linia produkcyjna prowadzi do:

• zawężania puli genetycznej,
• utraty elastyczności adaptacyjnej,
• wzrostu podatności na choroby i stresy środowiskowe.

To paradoks: im bardziej próbujemy „udoskonalić” pszczoły pod kątem produkcji, tym bardziej osłabiamy ich zdolność do długoterminowego przetrwania.

Pszczelarz jako operator czy opiekun systemu?

W modelu maszynowym pszczelarz jest operatorem: ustawia parametry i oczekuje wyników. W rzeczywistości biologicznej pszczelarz jest:

• zarządcą ekosystemu,
• moderatorem procesów,
• obserwatorem zmiennych, których nie da się w pełni kontrolować.

Różnica ta ma fundamentalne znaczenie. Tam, gdzie pszczelarz próbuje „wymusić wydajność”, często pojawiają się problemy. Tam, gdzie uczy się współpracować z biologią ula, wyniki są mniej spektakularne, ale znacznie trwalsze.

Wniosek

Pszczoła nie jest maszyną produkcyjną, ponieważ:

• nie działa według stałego algorytmu,
• nie maksymalizuje jednego celu,
• reaguje na kontekst, a nie na polecenie,
• funkcjonuje jako część superorganizmu, nie jako narzędzie.

Dopóki będziemy próbować oceniać pszczoły według kryteriów właściwych dla przemysłu, będziemy rozczarowani. Dopiero porzucenie tej logiki pozwala zrozumieć, dlaczego nie istnieje jedna idealna linia pszczół i dlaczego to dobrze.

Adaptacja lokalna – fundament biologii pszczół

Jednym z kluczowych pojęć, bez którego nie da się zrozumieć różnic między liniami pszczół, jest adaptacja lokalna.

Pszczoły od tysięcy lat przystosowywały się do:

• długości sezonu wegetacyjnego,
• rytmu pożytków,
• klimatu (wilgotność, amplitudy temperatur),
• presji patogenów i pasożytów,
• dostępności schronień zimowych.

Efektem tego procesu nie jest jedna „najlepsza pszczoła”, lecz wiele populacji wyspecjalizowanych w radzeniu sobie z lokalnymi warunkami.

Pszczoła, która:

• wcześnie rozpoczyna czerwienie,
• dynamicznie się rozwija,
• intensywnie wykorzystuje krótkie pożytki,

może być idealna w regionach o krótkim, ale intensywnym sezonie. Ta sama cecha w innym miejscu doprowadzi do:

• głodu,
• osłabienia rodzin,
• zwiększonej presji chorób.

Nie ma więc sensu mówić o idealnej linii w oderwaniu od środowiska. Idealność nie jest cechą absolutną – jest relacją.

Cechy pożądane często wzajemnie się wykluczają

O biologicznych kompromisach, których nie da się obejść

Jednym z najbardziej trwałych mitów w hodowli pszczół jest przekonanie, że wystarczy odpowiednio długo i konsekwentnie selekcjonować, aby w jednej linii połączyć wszystkie cechy uznawane za pożądane. W praktyce pszczelarstwa takie oczekiwanie prowadzi do frustracji, ponieważ biologia nie zna cech absolutnie dodatnich. Każda adaptacja niesie ze sobą koszt, a wiele cech funkcjonuje w naturalnych układach przeciwstawnych.

Pszczoła nie jest zbiorem niezależnych parametrów, które można dowolnie zestawiać. Jest organizmem, w którym cechy tworzą sieć powiązań fizjologicznych, behawioralnych i energetycznych.

Wysoka miodność a rojliwość

Jedną z najczęściej poszukiwanych cech jest wysoka miodność. Jednak rodziny, które:

• szybko się rozwijają,
• intensywnie wykorzystują pożytki,
• osiągają dużą liczebność,

naturalnie zbliżają się do progu rojowego. Z punktu widzenia biologii:

• silna rodzina = potencjał reprodukcyjny,
• rój = naturalna forma rozmnażania.

Selekcja na miodność często oznacza selekcję na dynamikę rozwoju, a ta zwiększa presję rojową. Ograniczenie rojliwości wymaga z kolei:

• silnej ingerencji hodowlanej,
• spowolnienia niektórych procesów,
• zmiany struktury feromonowej rodziny.

Nie da się więc maksymalizować miodności i jednocześnie całkowicie wyeliminować rojliwości

bez kosztów w innych obszarach.

Łagodność a czujność obronna

Łagodność jest cechą niezwykle pożądaną, szczególnie w pasiekach przydomowych i miejskich. Jednak z perspektywy ewolucyjnej:

• agresja obronna chroni zasoby,
• czujność minimalizuje ryzyko rabunku,
• szybka reakcja zwiększa szanse przetrwania. Rodziny bardzo łagodne:
• później reagują na zagrożenie,
• mogą być bardziej narażone na rabunki,
• czasem gorzej radzą sobie w środowiskach o wysokiej presji obcych rodzin.

Selekcja na łagodność często oznacza obniżenie progu reakcji obronnej, co w pewnych warunkach środowiskowych staje się realnym kosztem.

Szybki rozwój wiosenny a bezpieczeństwo energetyczne

Wczesny, dynamiczny rozwój jest ceniony w rejonach o krótkim sezonie pożytkowym. Jednak:

• szybkie czerwienie wymaga dużych zapasów,
• zwiększa zużycie energii,
• podnosi ryzyko głodu przy załamaniu pogody. Rodziny o ostrożnej strategii rozwoju:
• startują wolniej,
• lepiej reagują na przestoje pożytkowe,
• rzadziej wymagają dokarmiania.

Nie istnieje linia, która byłaby jednocześnie bardzo szybka i bardzo oszczędna – to dwie różne strategie przetrwania.

Odporność a wydajność

Silny układ odpornościowy:

• wymaga energii,
• angażuje zasoby metaboliczne,
• wiąże się z podwyższonym poziomem aktywności ochronnej organizmu.

Rodziny bardzo „wydajne” energetycznie często funkcjonują na granicy możliwości fizjologicznych. W takich warunkach:

• odporność bywa poświęcana na rzecz aktywności,
• infekcje rozwijają się szybciej,
• skutki stresu środowiskowego są silniejsze. Selekcja na odporność może więc oznaczać:
• wolniejszy rozwój,
• mniejszą miodność w krótkim okresie,
• większą stabilność w długim czasie.

Stabilność a elastyczność

Pszczelarze często cenią linie „przewidywalne”. Problem w tym, że:

• przewidywalność oznacza sztywność reakcji,
• sztywność zmniejsza zdolność adaptacji do zmian. Rodziny bardziej elastyczne:
• zmieniają strategię w zależności od warunków,
• bywają trudniejsze w ocenie,
• nie zawsze dają powtarzalne wyniki rok do roku.

Jednak to właśnie elastyczność pozwala przetrwać w zmieniającym się środowisku. Stabilność i adaptacyjność rzadko idą w parze w maksymalnym stopniu.

Jedna cecha „doskonała” = wiele cech przeciętnych

Próba połączenia wszystkich pożądanych cech w jednej linii prowadzi często do:

• uśredniania właściwości,
• zaniku wybitnych przystosowań,
• powstawania rodzin „poprawnych we wszystkim”. Takie linie:
• nie zawodzą spektakularnie,
• ale też nie wyróżniają się w żadnym aspekcie.

Biologia nagradza specjalizację w określonym kontekście, a nie uniwersalność.

Wniosek

Cechy pożądane w pszczelarstwie nie wykluczają się dlatego, że hodowla jest niedoskonała. Wykluczają się, ponieważ:

• organizm działa w ramach ograniczeń energetycznych,
• adaptacje mają swoje koszty,
• ewolucja premiuje kompromisy, nie ideały.

Zrozumienie tych sprzeczności jest kluczowe. Nie po to, by zrezygnować z selekcji, lecz by prowadzić ją świadomie, wiedząc, że każda decyzja hodowlana przesuwa równowagę – nigdy nie tworzy doskonałości.

Superorganizm, nie jednostka

Kolejnym błędem jest ocenianie linii pszczół wyłącznie przez pryzmat pojedynczych rodzin lub nawet pojedynczych sezonów.

Rodzina pszczela jest superorganizmem, którego cechy ujawniają się w dłuższej skali czasu:

• przez kilka sezonów,
• w różnych warunkach pożytkowych,
• pod zmienną presją chorób.

Linia, która przez jeden sezon daje spektakularne wyniki, niekoniecznie będzie stabilna w dłuższej perspektywie. Z kolei linia „nieefektowna” może okazać się niezwykle trwała i odporna.

Nie istnieje linia idealna, ponieważ nie istnieje jeden idealny scenariusz funkcjonowania rodziny pszczelej.

Zmienność genetyczna jako warunek przetrwania

Dlaczego różnorodność jest siłą, a nie problemem

W dyskusjach o liniach pszczół zmienność genetyczna bywa często postrzegana jako kłopot: coś, co utrudnia przewidywalność, komplikuje selekcję i sprawia, że wyniki nie są „powtarzalne”. Z perspektywy biologii jest dokładnie odwrotnie. Zmienność genetyczna jest jednym z najważniejszych mechanizmów zabezpieczających pszczoły przed załamaniem populacji.

Pszczoła miodna przetrwała tysiące lat nie dlatego, że była jednolita, lecz dlatego, że była różnorodna.

Poligamia matki jako strategia ewolucyjna

Jednym z najmocniejszych dowodów na fundamentalne znaczenie zmienności genetycznej jest fakt, że matka pszczela:

• unasienia się z wieloma trutniami,
• tworzy w jednej rodzinie liczne podrodziny (patrylinie),
• generuje zróżnicowanie zachowań i reakcji w obrębie jednego ula.

Gdyby jednolitość była korzystna, ewolucja wykształciłaby monogamię. Tymczasem pszczoły obrały drogę odwrotną. Różnorodność genetyczna:

• zwiększa odporność rodziny na choroby,
• stabilizuje zachowania zbiorowe,
• poprawia efektywność reagowania na zmiany środowiskowe.

Ul nie działa jak klonowana fabryka, lecz jak zespół zróżnicowanych specjalistów.

Odporność populacyjna, nie indywidualna

Wysoka zmienność genetyczna nie oznacza, że każda pszczoła jest „silniejsza”. Oznacza, że:

• część osobników lepiej radzi sobie z jednym patogenem,
• inne są bardziej odporne na stres środowiskowy,
• jeszcze inne lepiej funkcjonują w warunkach niedoboru.

Dzięki temu nawet jeśli część rodziny ulegnie osłabieniu, inne osobniki mogą przejąć kluczowe funkcje. To odporność na poziomie populacji, a nie jednostki.

Linie silnie ujednolicone genetycznie:

• mogą funkcjonować znakomicie przez pewien czas,
• ale są podatne na nagłe załamania,
• reagują gorzej na nowe lub zmodyfikowane zagrożenia.

Choroby i pasożyty jako test różnorodności

Historia ostatnich dekad jasno pokazuje, że największym zagrożeniem dla pszczół są:

• nowe patogeny,
• mutujące wirusy,
• pasożyty o wysokiej zdolności adaptacyjnej (np. Varroa destructor). W takich warunkach populacje jednorodne genetycznie:
• szybciej ulegają infekcjom,
• gorzej adaptują się do presji pasożytniczej,
• wymagają intensywnej interwencji człowieka. Populacje zróżnicowane:
• wolniej się „załamują”,
• częściej wykazują naturalne mechanizmy tolerancji,
• dają przestrzeń dla selekcji naturalnej.

Zmienność genetyczna nie eliminuje problemów, ale spowalnia ich destrukcyjny wpływ.

Wąska selekcja a ślepe uliczki hodowlane

Dążenie do jednej idealnej linii prowadzi nieuchronnie do:

• zawężania puli genów,
• utrwalania cech kosztem elastyczności,
• zwiększenia inbredu.

W krótkim okresie efekty mogą być bardzo dobre. W dłuższej perspektywie pojawiają się:

• spadek żywotności,
• większa podatność na stres,
• utrata zdolności adaptacyjnych.

To klasyczny przykład ślepej uliczki ewolucyjnej, w której populacja staje się zbyt wyspecjalizowana, by reagować na zmiany.

Zmienność jako bufor niepewności przyszłości

Jednym z najważniejszych argumentów za utrzymywaniem różnorodności genetycznej jest fakt, że:

• nie wiemy, jakie patogeny pojawią się jutro,
• nie wiemy, jak zmieni się klimat lokalny,
• nie wiemy, jak będzie wyglądał krajobraz pożytkowy za 10–20 lat.

Zmienność genetyczna jest polisą ubezpieczeniową na przyszłość. Nie gwarantuje sukcesu, ale znacząco zwiększa szanse przetrwania w nieprzewidywalnym świecie.

Różnorodność a praktyka pszczelarska

Z punktu widzenia pszczelarza różnorodność genetyczna może oznaczać:

• większą zmienność zachowań między rodzinami,
• trudniejszą ocenę „jakości” linii,
• mniejszą przewidywalność wyników krótkoterminowych. Jednocześnie oznacza:
• większą stabilność pasieki jako całości,
• mniejsze ryzyko masowych strat,
• większą odporność na błędy i stresy środowiskowe.

To klasyczny konflikt między kontrolą a odpornością systemu.

Wniosek

Zmienność genetyczna nie jest przeszkodą w pszczelarstwie, jest jego biologicznym fundamentem. Nie istnieje jedna idealna linia pszczół właśnie dlatego, że natura postawiła na różnorodność jako strategię przetrwania.

Im szybciej to zaakceptujemy, tym łatwiej będzie budować pszczelarstwo:

• mniej zależne od jednego „rozwiązania”,
• bardziej odporne na kryzysy,
• bliższe biologii pszczół niż naszym wyobrażeniom o doskonałości.

Warunki środowiskowe zmieniają się szybciej niż hodowla

Dlaczego „idealna linia” nie nadąża za rzeczywistością

Jednym z fundamentalnych powodów, dla których nie istnieje jedna idealna linia pszczół, jest tempo zmian środowiskowych. Hodowla pszczół opiera się na procesach wieloletnich, często

wielopokoleniowych. Środowisko, w którym te pszczoły funkcjonują, potrafi natomiast zmienić się w

w ciągu jednego sezonu, czasem nawet w ciągu kilku tygodni.

Biologia pszczół została ukształtowana w świecie względnie stabilnym, gdzie zmiany następowały powoli. Współczesne realia są inne. To właśnie ta rozbieżność tempa jest jednym z największych wyzwań dla idei „doskonałej” linii.

Klimat – zmienność zamiast normy

Zmiany klimatyczne nie oznaczają jedynie stopniowego ocieplania się temperatur. Dla pszczół znacznie ważniejsze są:

• nieregularne wiosny,
• gwałtowne spadki temperatur po okresach ciepła,
• długotrwałe susze przerywane intensywnymi opadami,
• przesunięcia terminów kwitnienia roślin. Linia pszczół selekcjonowana na:
• bardzo wczesny rozwój,
• szybkie wejście w sezon,
• intensywne wykorzystanie pożytków,

może funkcjonować doskonale przez kilka lat, po czym stać się problematyczna, gdy wiosny zaczną się „rozpadać” na ciepłe i zimne epizody. W takich warunkach szybki rozwój oznacza:

• większe zużycie zapasów,
• ryzyko głodu,
• większą presję chorób.

Nie ma linii, która byłaby jednocześnie idealnie przystosowana do wszystkich wariantów pogodowych, jakie dziś obserwujemy.

Krajobraz pożytkowy – ubożenie i fragmentacja

Drugim kluczowym czynnikiem jest zmiana krajobrazu:

• zanikanie łąk i miedz,
• dominacja monokultur,
• skracanie okresów kwitnienia,
• zanik ciągłości pożytków.

Pszczoły były ewolucyjnie przystosowane do środowiska, w którym pożytki:

• nakładały się czasowo,
• zapewniały względną ciągłość nektaru i pyłku,
• różniły się składem i dostępnością. Współczesny krajobraz często oferuje:
• bardzo intensywny, ale krótki pożytek,
• a potem długie okresy głodu.

Linia „idealna” na rzepak czy akację może okazać się zupełnie nieprzystosowana do długich przestojów pożytkowych. Inna linia, bardziej oszczędna i stabilna, przetrwa lepiej, ale da mniejsze zbiory w latach „bogatych”.

Rolnictwo i chemizacja – czynnik niestabilny i trudny do przewidzenia

Współczesne pszczelarstwo funkcjonuje w cieniu intensywnego rolnictwa. Problemem nie jest tylko sama obecność środków ochrony roślin, lecz ich:

• zmienność,
• kumulacja,
• nieprzewidywalne interakcje. Pszczoły są dziś narażone na:
• subletalne dawki pestycydów,
• mieszanki substancji,
• kontakt z chemią w różnych fazach rozwoju.

Linia, która wykazuje dobrą tolerancję na określony zestaw stresorów, może nie radzić sobie z

innym. Hodowla nie jest w stanie nadążyć za tempem zmian w technologii rolniczej, a to oznacza, że każda linia jest zawsze selekcją „na wczoraj”.

Nowe patogeny i zmieniająca się presja chorób

Środowisko biologiczne pszczół również się zmienia:

• wirusy mutują,
• pasożyty adaptują się do metod zwalczania,
• patogeny pojawiają się w nowych regionach. Linia uznawana za odporną w jednym okresie:
• może stracić tę przewagę po kilku latach,
• może wymagać zupełnie innego zarządzania zdrowiem,
• może ujawniać nowe słabości.

Odporność nie jest cechą stałą, jest procesem dynamicznym, zależnym od aktualnej presji środowiskowej.

Zmiana realiów pszczelarstwa

Zmienia się nie tylko środowisko naturalne, ale i samo pszczelarstwo:

• inne są typy pasiek,
• inne są oczekiwania społeczne,
• inne są ograniczenia prawne i przestrzenne. Linia idealna dla pasieki wędrownej:
• może nie sprawdzić się w pasiece stacjonarnej,
• może być zbyt dynamiczna lub zbyt wymagająca.

To, co było „idealne” 20 lat temu, dziś bywa problematyczne i odwrotnie.

Hodowla jako proces spóźniony

Hodowla pszczół działa w rytmie pokoleń. Środowisko zmienia się w rytmie sezonów. Ta asymetria sprawia, że:

• nie da się wyhodować linii „na przyszłość”,
• każda selekcja jest odpowiedzią na warunki, które już minęły,
• nadmierne zawężanie cech zwiększa ryzyko porażki.

Jedyną realną strategią jest utrzymanie elastyczności biologicznej, a nie dążenie do perfekcyjnego dopasowania.

Wniosek

Nie istnieje jedna idealna linia pszczół, ponieważ nie istnieje jedno, stabilne środowisko, do którego można by ją dopasować. Świat, w którym żyją pszczoły, zmienia się szybciej, niż jesteśmy w stanie prowadzić selekcję hodowlaną.

W tych warunkach przewagę mają nie linie „doskonałe”, lecz linie:

• elastyczne,
• zróżnicowane,
• zdolne do adaptacji.

I właśnie dlatego różnorodność, a nie idealność, pozostaje najcenniejszą cechą pszczół miodnych.

Idealna linia dla kogo?

Często pytanie o idealną linię pomija jeszcze jeden aspekt: dla kogo ma ona być idealna? Dla:

• pszczelarza zawodowego?
• hobbysty?
• pasieki stacjonarnej czy wędrownej?
• regionu górskiego czy nizinnego?
• intensywnej produkcji miodu czy zachowania bioróżnorodności?

Ta sama linia może być „idealna” w jednej pasiece i problematyczna w innej. Idealność nie jest cechą pszczoły, jest relacją między pszczołą a sposobem prowadzenia pasieki.

Mit idealnej linii jako potrzeba psychologiczna

Warto uczciwie powiedzieć: wiara w istnienie jednej idealnej linii pszczół nie wynika tylko z niewiedzy. Wynika również z ludzkiej potrzeby:

• prostych odpowiedzi,
• poczucia kontroli,
• redukcji ryzyka.

Łatwiej uwierzyć, że istnieje „dobra linia”, niż zaakceptować fakt, że pszczelarstwo zawsze będzie sztuką zarządzania zmiennością i niepewnością.

Co zamiast jednej idealnej linii?

Zamiast pytać: która linia jest najlepsza, sensowniej zapytać:

• która linia najlepiej sprawdza się tu i teraz,
• jakie cechy są kluczowe w moich warunkach,
• jak utrzymać różnorodność bez chaosu.

Dojrzałe pszczelarstwo nie polega na szukaniu ideału, lecz na świadomym dopasowaniu.

Podsumowanie

Dlaczego nie ma jednej idealnej linii pszczół

Poszukiwanie jednej idealnej linii pszczół jest zrozumiałe – wynika z ludzkiej potrzeby porządku, przewidywalności i kontroli. Jednak biologia pszczoły miodnej konsekwentnie pokazuje, że taka linia nie tylko nie istnieje, ale wręcz nie powinna istnieć, jeśli pszczelarstwo ma pozostać trwałe w długiej perspektywie.

Pszczoła nie jest maszyną produkcyjną, lecz częścią superorganizmu, którego celem nie jest maksymalizacja jednego parametru, lecz utrzymanie równowagi w zmiennym środowisku. Cechy, które uznajemy za pożądane: miodność, łagodność, odporność, nierojliwość, szybki rozwój nie funkcjonują niezależnie. Tworzą sieć kompromisów biologicznych, w której wzmocnienie jednej cechy niemal zawsze odbywa się kosztem innej.

Dodatkowo pszczoły są silnie związane z lokalnymi warunkami środowiskowymi. Linia doskonale sprawdzająca się w jednym regionie, przy określonym pożytku i klimacie, może zawodzić w innym miejscu, nie dlatego, że jest „gorsza”, lecz dlatego, że została ukształtowana przez inny kontekst ekologiczny. Idealność nie jest cechą obiektywną, jest relacją między pszczołą, środowiskiem i sposobem prowadzenia pasieki.

Różnorodność genetyczna, często postrzegana jako problem hodowlany, jest w rzeczywistości największym zabezpieczeniem pszczół przed chorobami, zmianami klimatu i presją środowiskową. Dążenie do jednego ideału prowadzi do zawężania tej różnorodności i zwiększa ryzyko załamań całych populacji.

Dojrzałe pszczelarstwo nie polega więc na znalezieniu „najlepszej linii”, lecz na świadomym wyborze i zarządzaniu różnorodnością. Zamiast pytać, które pszczoły są idealne, warto pytać: które pszczoły są najlepsze w moich warunkach, w tym miejscu i w tym czasie. Odpowiedź na to pytanie zawsze będzie zmienna i właśnie w tej zmienności tkwi siła pszczół.

Nie istnieje jedna idealna linia pszczół, ponieważ:

• środowisko nie jest jednorodne,
• cele pszczelarzy są różne,
• biologia opiera się na kompromisach,
• różnorodność jest warunkiem przetrwania.

Pszczoły nie potrzebują ideału. Potrzebują przestrzeni do adaptacji.

A pszczelarstwo zamiast pogoni za doskonałością potrzebuje zrozumienia, pokory i szacunku dla złożoności życia.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy naprawdę nie istnieje jedna najlepsza linia pszczół?

Nie. Każda linia jest kompromisem między różnymi cechami i zawsze funkcjonuje w określonym kontekście środowiskowym. To, co jest „najlepsze” w jednym miejscu i sezonie, w innym może okazać się nieoptymalne.

Dlaczego hodowla nie może po prostu połączyć wszystkich pożądanych cech?

Ponieważ wiele cech biologicznych wzajemnie się wyklucza lub konkuruje o te same zasoby energetyczne. Organizm nie może jednocześnie maksymalizować wszystkich funkcji bez kosztów w innych obszarach.

Czy wysoka miodność zawsze jest dobrą cechą?

Nie zawsze. Wysoka miodność często wiąże się z dużą dynamiką rozwoju i zwiększoną rojliwością lub większym ryzykiem głodu przy załamaniu pożytków. Jest korzystna tylko w określonych warunkach.

Czy bardzo łagodne pszczoły są gorsze?

Nie są gorsze, ale mogą być mniej czujne obronnie. W środowiskach o wysokiej presji rabunkowej lub dużej konkurencji rodzin łagodność może stać się kosztem biologicznym.

Czy linia odporna na choroby zawsze będzie bardziej wydajna?

Nie. Silna odporność wymaga energii i często wiąże się z wolniejszym tempem rozwoju lub mniejszą wydajnością krótkoterminową. Zyskiem jest jednak stabilność i długowieczność rodzin.

Czy lokalne pszczoły są zawsze lepsze?

Często lepiej radzą sobie w lokalnych warunkach, ponieważ są do nich adaptowane. Nie oznacza to jednak, że każda lokalna populacja będzie optymalna w każdej pasiece, liczy się konkretna kombinacja cech i warunków.

Czy dążenie do jednej linii zagraża pszczołom?

Może zagrażać, jeśli prowadzi do zawężenia puli genetycznej. Jednorodność zwiększa podatność na choroby i zmiany środowiskowe, co w dłuższej perspektywie osłabia populację.

Jak w takim razie wybierać pszczoły do pasieki?

Najrozsądniej kierować się:

• warunkami pożytkowymi i klimatycznymi,
• stylem prowadzenia pasieki,
• własnymi priorytetami (miód, spokój, stabilność),
• obserwacją rodzin w czasie, a nie jednego sezonu.

Czy to oznacza, że hodowla nie ma sensu?

Wręcz przeciwnie. Hodowla ma sens wtedy, gdy jej celem jest dopasowanie, a nie tworzenie ideału. Selekcja powinna wzmacniać cechy przydatne w danych warunkach, bez niszczenia różnorodności.

Co jest największym błędem w myśleniu o liniach pszczół?

Przekonanie, że istnieje jedna „recepta na sukces”. Pszczelarstwo nie jest systemem zamkniętym –jest procesem, który wymaga elastyczności, obserwacji i gotowości do zmiany podejścia.

__________________

Materiał dofinansowany ze środków UE w ramach Planu Strategicznego dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027
Materiał opracowany przez Stowarzyszenie Pszczelarzy Staropolskich Instytucja Zarządzająca Planem Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027 – Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi

(rzw) Materiał promocyjny